Pop ναοί Kαι ήρωες από γυαλί

Posted

Τις δεκαετίες του ΄50 και του ΄60 ο Γάλλος επαναστάτης στοχαστής Guy Debord τάραζε τα νερά της Ευρωπαϊκής διανόησης με τα ανατρεπτικά μανιφέστα των Λεττριστών και των Καταστασιακών (καλλιτεχνικό και φιλοσοφικό κίνημα αντίστοιχα, που προετοίμασαν το έδαφος για τον ξεσηκωμό του Μάη το 1968 στο Παρίσι). Τα πύρινα συγγράμματα του Debord κορυφώθηκαν με την «Κοινωνία του Θεάματος», ένα βιβλίο-μανιφέστο, όπου ο συγγραφέας προσπαθεί να εξηγήσει μέσα από ένα δικό του πρίσμα τη δομή και τη λειτουργία της σύγχρονης
κοινωνίας, που σύμφωνα με το Debord, επιβάλλει ένα πλασματικό τρόπο ζωής, μέσα σε ένα «κατασκευασμένο» περιβάλλον. Μέσα σε αυτό, ο άνθρωπος ζει παρά φύσει, μαζοποιημένος χρησιμοποιώντας «προκατασκευασμένα» μέσα για να καλύψει εικονικές, πλαστές ανάγκες, και για βιώσει «κατασκευασμένα», πλαστά συναισθήματα.

Αυτή, περίπου την εικόνα ήθελε να μεταδώσει και ο διάσημος Αμερικάνος καλλιτέχνης της pop art, Andy Warhol, με τους πίνακες του που εικόνιζαν στοίβες επαναλαμβανόμενων καταναλωτικών προϊόντων, το πρόσωπο της ντίβας του σινεμά Marilyn Monroe σε πολλά αντίγραφα διαφόρων χρωματισμών και άλλα θέματα που πάντοτε αντλούσαν έμπνευση από την κουλτούρα της μαζικής κατανάλωσης.
Ο Debord, σήμερα θα αισθανόταν δικαιωμένος, αφού οι καιροί που διανύουμε είναι συνδεδεμένοι άμεσα με την έννοια της πλασματικής και κατευθυνόμενης δημόσιας εικόνας.

Το γυαλί της τηλεόρασης καλλωπίζει, προβάλλει και επιβάλλει, επιλεκτικά, είδωλα, πρότυπα, τρόπους ζωής, ηγέτες… Όλα αυτά προσφέρονται αφειδώς για ευρεία κατανάλωση, και η αλήθεια είναι ότι βρίσκουν πολλούς ένθερμους υποστηρικτές-καταναλωτές.

Κι όμως, η έννοια της δημόσιας εικόνας δεν γεννήθηκε συγχρόνως με την εφεύρεση της τηλεόρασης, αλλά προϋπήρχε, αφού, ουσιαστικά, η δημιουργία ηγετών, ιερέων, θρησκειών είναι αρχέτυπο της ανθρώπινης συμπεριφοράς, και η ισχυρή μορφή ενός ηγέτη ήταν πάντα μέσο επιβολής εξουσίας ιδιαίτερα όταν αυτή καλυπτόταν με ένα μεταφυσικό πέπλο (οι λαοί πίστευαν ότι οι μονάρχες και οι ιερείς ήταν οι επίγειοι εκπρόσωποι των θεών). Η ατμόσφαιρα που δημιουργούσαν οι «image makers» της εκάστοτε εποχής ήταν κατάλληλα φροντισμένη ώστε να υπάρχει μία γερή δόση μυθοποίησης του κάθε θρησκευτικόυ ηγέτη. Έτσι, βλέπουμε τεράστιους ναούς με μυστηριακή, κατανυκτική ατμόσφαιρα, μεγαλοπρεπή παλάτια και οικοδομήματα θρησκευτικής λατρείας, χρυσοποίκιλτα άμφια και επιβλητικές φορεσιές από τη μία πλευρά, και ένα εκστασιασμένο πλήθος πιστών από την άλλη.

Σήμερα, τα είδωλα δημιουργούνται (και συντηρούνται) με φαινομενικά πιο απλούς, πρακτικούς τρόπους. Δεν χρειάζονται πλέον μεγαλοπρεπή οικοδομήματα με μυστηριακή ατμόσφαιρα αφού το παιχνίδι παίζεται πλέον σε νοητικό επίπεδο. Στην ουσία όμως, η μεθοδολογία παραμένει πάντοτε ίδια. Βάζουμε μία δόση μεταφυσικής μία δόση promotion όλα αυτά , περασμένα από το φίλτρο της τεχνολογίας. Το αποτέλεσμα πετυχαίνει με μαθηματική ακρίβεια. Τα ράσα “γράφουν”καλά στο γυαλί, προστατεύουν, καλύπτουν τις ατέλειες και δίνουν ένα μεταφυσικό τόνο που λείπει από τις εποχές ορθολογισμού που διανύουμε.

Η μεταφυσική πουλάει, το απόμακρο και απρόσιτο ασκεί πάντα μία παράξενη γοητεία. Τα σύγχρονα αστέρια του μουσικού στερεώματος το έχουν καταλάβει και το εκμεταλλεύονται δεόντως. Από το David Bowie της δεκαετίας του
‘70 που προωθήθηκε με την εικόνα του ερμαφρόδιτου εξωγήινου (με πολλές φανατικές θαυμάστριες που λάτρεψαν την απρόσιτη ανδρόγυνη εικόνα του), ως την ποπ (αντι)αμερικάνικη περσόνα του Marilyn Manson, μία εξπρεσιονιστική καρικατούρα που οι Αμερικάνοι ηθικολόγοι θεωρούν ενσάρκωση των δυνάμεων του κακού, μέγιστο κίνδυνο για τη δομή της σύγχρονης οικογένειας (μάλλον δικαίως υποστηρίζουν πολλοί ότι η αρνητική διαφήμιση είναι πάντα περισσότερο αποτελεσματική)

Όσο για τους χώρους λατρείας, δεν έχετε παρά να επισκεφτείτε κάποιο κλάμπ-ναό με ρoκ, τρανς, ηλεκτρονικήμουσική, όπου ο ιερέας-Dj είναι ο διαμεσολαβητής του θεού-καλλιτέχνη και του πιστού-ακροατή. Η ατμόσφαιρα μυσταγωγίας είναι διάχυτη και θυμίζει έντονα θρησκευτικές τελετές πρωτόγονων λαών όπου ο επαναλαμβανόμενος ήχος, οι έντονοι ρυθμοί, ο χορός παρέσυραν τους πιστούς σε έκσταση.
Έτσι, η δομή πολλών θρησκειών γίνεται αντικείμενο κατανάλωσης, η επαφή με το άγνωστο, με την απρόσιτη και σκοτεινή πλευρά τη ύπαρξής μας και, πιθανότατα, η ανάγκη μας να γεμίσουμε το υπαρξιακό μας κενό γίνεται, πολλές φορές μέσο για να γεμίσουν τα πορτοφόλια εκείνων που γνωρίζουν καλά τον τρόπο να οσφραίνονται και να εκμεταλλεύονται κατάλληλα τις ανάγκες της εποχής, δημιουργώντας είδωλα που ακόμα κι αν φαίνονται υπερβατικά, είναι πλασμένα ακριβώς πάνω στα μέτρα μας.

Αύγουστος 2000